جزوه (درس عملیات کشاورزی)
رابطه علف هرز با زمین
نوع زمین و شرایط فیزیکی و شیمیایی آن در رویش علف های هرز و استقرار آن ها تأثیر می گذارد مثلاً در اراضی بایر علف های هرزی می رویند که در سایر اراضی نمی رویند. سلمه تره در اراضی آباد رشد می کند. قیاق (گالش)مخصوص اراضی آبی است. خارشتر ، وَرَک و جغجغه مخصوص اراضی بایرند. زمین شنی برای شبدر و زمین آهکی برای اسپِرِس و شقایق مناسب است. علف شور و آتریپلکس در اراضی شور و قلیایی می رویند. آلاله ،نی و لوئی طالب زمین های باتلاقی هستند.
روش های مبارزه با علف های هرز
1- پیشگیری
2- مبارزه مکانیکی
3- مبارزه بیولوژیک
4- مبارزه زراعی
5- مبارزه شیمیایی
پیشگیری : شامل :1- استفاده از بذر سالم و بوجاری شده که عاری از بذر علف هرز باشد
2- استفاده از کود حیوانی پوسیده 3- جلوگیری از به گل نشستن علف های هرز
4- تمیز کردن جوی های آبیاری 5- تمیز کردن ماشین آلات و ادوات کشاورزی
مبارزه مکانیکی : شامل :1- وجین دستی و ماشینی 2 - غرقاب و یخ آب کردن زمین
3- سوزاندن علف های هرز
مبارزه بیولوژیک : شامل : 1- استفاده از حشرات 2- استفاده از قارچ ها و باکتری ها
مبارزه زراعی : شامل : 1- تهیه مناسب زمین 2- شخم زدن و دیسک
3- آیش و تناوب
مبارزه شیمیایی و استفاده از علف کش ها
علف کش های عمومی برای از بین بردن تمام گیاهان یک منطقه به کار می روند. مهمترین علف کش های عمومی عبارتند از : هایوارایکس (بروماسیل ) ، پاراکوات ( گراماکسون ) ، رانداپ ( گلیفوزیت ) ، پیکلورام ، دالاپن (دوپن)
هایوارایکس : در اوایل رویش علف های هرز به کار می رود. یک علف کش سیستمیک بوده و در زمین های بایر و باغات استفاده می شود.
پاراکوات : در اوایل رویش علف های هرز به کار می رود. یک علف کش تماسی بوده که تمام غلف های هرز یکساله را به راحتی نابود می کند.
پیکلورام :هنگام رویش علف های هرز بکار می رود یک علف کش سیستمیک بوده در مزارع گندم و زمین های کشت نشده به کار می رود .
دالاپون : در زمان رویش علف های هرز بکار می رود یک علف کش سیستمیک بوده و در مزارع چغندر قند ، کتان ، ذرت و سیب زمینی استفاده می شود. علف های هرز آبزی را بخوبی کنترل می کند.
رانداپ : بعد از رویش علف های هرز استفاده می شود یک علف کش سیستمیک بوده برای از بین بردن علف های هرز زمین های کشت نشده و مخصوصاً نابودی علف های هرز دائمی و چند ساله استفاده می شود.
علف کش ها از نظر نحوه تأثیر به دو گروه تقسیم می شوند :
1- تماسی
2- سیستمیک یا نفوذی
تماسی : بر روی اندام های رویشی گیاه اثر کرده و گیاه را نابود می کند در این حالت به مقدار سم بیشتری نیاز دارد.
سیستمیک یا نفوذی : به داخل آوندهای گیاهی وارد شده و با جریان آوندی به تمام نقاط گیاه رفته و در اعمال حیاتی گیاه اختلال ایجاد می کند.
علف کش های انتخابی
برای از بین بردن علف های هرز مزارع کشت شده استفاده می گرد تا به گیاهان زراعی اصلی آسیبی وارد نکرده و فقط علف های هرز را نابود می کند.
مهمترین علف کش های انتخابی عبارتند از: 1- ارادیکان (اپتام ) : برای کنترل تعدادی ازعلف های هرزیکساله و برخی از علف های هرز برگ کشیده چند ساله در مزارع یونجه ، پنبه ، چغندر قند ، سیب زمینی و بخصوص مزارع ذرت بکار می رود. از این علف کش قبل از کشت در مزارع استفاده می شود.
2- اوردرام ( مولینیت ) : در مزارع برنج برای نابودی سورُوف یا دنه
آونج (فیناون ) : برای کنترل یولاف وحشی در مزارع غلات مصرف می شود.
4- آترازین : برای کنترل علف های هرز پهن برگ و نازک برگ در مزارع ذرت ، سورگوم ، نیشکر و مراتع استفاده می شود. از این سم بعد از کاشت و قبل از جوانه زدن استفاده می شود.
5- بازاگران ( بنتازون ) : در مزارع سویا ، بادام زمینی ، ذرت ، برنج بعد از رویش علف های هرز استفاده می شود.
6- بتانال : برای کنترل علف های هرز یکساله در چغندر قند استفاده می شود.
7- ترفلان : در مزارع پنبه ، سویا ، گلرنگ ، آفتاب گردان ، حبوبات و چغندر قند قبل از کاشت استفاده می شود.
8- رونستار : قبل از کاشت در مزارع برنج به کار می رود .
9- رونیت : در مزارع چغندر و اسفناج قبل از کاشت یا بعد از رویش علف های هرز بکار می رود.
10- ماچتی ( بوتاکلر ) : در مزارع برنج برای نابودی علف های نازک برگ و برخی پهن برگ ها استفاده می گردد در زراعت برنج بعد از نشاء کاری مصرف می گردد.
11- توفوردی (2 4 D) : علف کش با خواص هورمونی بوده و برای کنترل علف های هرز پهن برگ و غلات استفاده می شود . مزارعی که با سم توفوردی سم پاشی می شوند تا دو هفته بعد نباید چرانیده شده و کلش آن نیز برای تغذیه دام نباید استفاده شود در میان غلات زمستانه گندم و چاودار مقاومترند اما جو مقاومت کمتری دارد و یولاف از همه حساس تر است در غلات تابستانه می توان این سم را روی ذرت دانه ای ، ذرت شیرین و ذرت علوفه ای بکار برد.
علف کش ها از معزل زمان مصرف ،به 3 گروه تقسیم می شوند
1- قبل از کاشت (Pre Plant)
2- بعد از کاشت و بعد از جوانه زدن ( Pre emergense)
3- بعد از جوانه زدن (Post emergense )
قبل از کاشت : در هنگام آماده سازی زمین در آن ها استفاده می شود مثل رونیت و ارادیکا
بعد از کاشت : به عنوان جوانه زنی استفاده می شود مثل آترازین یا هایوارایکس
پس رویشی : مثل علف کش هورمونی توفوردی
گیاهان از نظر مقاومت به ساختمان خاک به 3 دسته زیر تقسیم بندی می شوند
1- گیاهان وجینی درجه یک : این گیاهان به ساختمان خاک حساسیت زیادی دارند و کشت و کار آن ها پر زحمت بوده و از لحاظ اقتصادی بازده بالا دارند مانند : سیب زمینی ، پنبه ، چغندر قند ، آفتاب گردان ، سبزیجات و گیاهان جالیزی.
2- گیاهان وجینی درجه دو : به ساختمان خاک حساسیت کمتری دارند و تولید مطلوبی دارند مانند : ذرت ، توتون ، و بادام زمینی
3- گیاهان وجینی درجه سه : به ساختمان خاک مقاوم هستند مانند : گلرنگ ،کنف ، کلزار، برنج ، غلات و سورگوم
v : هیچ گاه دو گیاه خانواده لگوم مثل یونجه و شبدر را پشت سر هم نمی کارند به علت تثبیت بیولوژیک ازت . ترتیب گیاهان در تناوب بدین صورت است که ابتدا گیاهان وجینی درجه یک سپس وجینی درجه دو و در آخر وجینی درجه سه می کارند اگر دو گیاه درجه سه داشته باشیم حبوبات بعد از آن کشت می شوند تا کمبود مواد غذایی را در خاک جبران کنند.
v : اگر هدف کود سبز یا علوغه باشد گیاه مورد نظر باید در ابتدای تناوب قرار گیرد.
گندم
گندم به خاطر داشتن پروتئین گلوتن دارای ارزش نانوایی بسیار بالایی است، لذا آرد گندم برای تهیه نان استفاده می شود. گلوتن باعث ورآمدن خمیر شده وبا تشکیل سلول های کوچک گازی و نگهداری گاز کربنیک بر اثر تخمیر باعث ورآمدن خمیر می گردد. بیشترین گلوتن در گندم ، بعد جو و بعد چاودار است لذا برای تهیه نان، از دانه این گیاهان استفاده می گردد البته، یولاف نیز مقدار کمی گلوتن دارد اما ذرت، سورگوم، ارزن و برنج گلوتن ندارند. ساقه گندم و بافت های نگهدارنده دارای درصد بیشتری سلولز نسبت به دانه می باشد لذا کاه گندم به واسطه ی دارابودن سلولز زیاد به عنوان علوفه دام نباید مصرف شود. گندم از نظربرخی از اسیدهای آمینه به خصوص لایزین فقیر می باشد. سبوس گندم یک غذای با ارزش بوده که دارای حدود 40 تا 45 درصد هیدرات کربن و حدود 14 تا 15 درصد پروتئین خام می باشد که در تغذیه انسان و دام می تواند مورد استفاده قرار گیرد . گندم دارای گونه های مختلف بوده که در شرایط آب و هوایی مناطق مختلف رشد می کند، گیاهی است اتوگام (خودگشن) که 1 تا 4 درصد دگرگشنی دارد. 75 درصد حجم ریشه گیاه در قسمت های سطحی و تا عمق 25 سانتیمتر پخش می شود . بر روی هر بوته ی گندم به طور متوسط 3 تا 5 عدد پنجه تولید می کند.
بوته جو قدرت پنجه زنی بیشتری نسبت به گندم دارد. ساقه ی گندم توخالی و بند بند بوده (ماشوره ای) و طول آن ها 130 تا 150 سانتیمتر می باشد فاصله ی بین دو گره که میان گره نامیده می شود. در گندم و جو توخالی می باشد. در گندم در محل اتصال پهنک برگ به ساقه یک پرده ی غشایی نازک وجود دارد ،که زبانک یا لیگول می گویند.
در اطراف لیگول دو زائده کوچک وجود دارد که گوشوارک یا استیپول نامیده می شود. زبانک در گندم دارای کرک های کوتاهی است ولی در جو بلند تر از گندم و بدون کرک است. برگ گندم با زاویه ی کمی کمتر از 90 درجه به ساقه متصل می شود. گل آذین در گندم وجوبه صورت سنبله ی مرکب می باشد و محور سنبله را نگه می دارد. سنبله از واحدهای کوچکتری که روی یک بند محور اصلی قرار گرفته اند بنام سنبلچه تشکیل شده است. خارجی ترین پوشش سنبلچه را گلوم یا پوشه می گویند پس از پوشه دولایه بنام پوشینه یاگلوم وجود دارد که از دو قسمت پوشینک بیرونی بنام لما که دارای ریشک است و پوشینک داخلی بنام پالئا که فاقد ریشک است تشکیل شده است بین لما و پالئا پرچم ها قرار دارد. در غلات بجز برنج تعداد پرچم 3 عدد است و بذر در بین این دو بخش تشکیل می شود . به مجموعه لما و پالئا و بذر گلچه می گویند. در گندم درون سنبلچه بین 2 تا 9 گلچه یا بذر می تواند تشکیل شود.بالاترین برگ در این گیاه در فتوسنتز و انتقال مواد به گل آذین (سنبله) اهمیت بسیار دارد که به آن Flag leat (برگ پرچم) می گویند.
وزن هزاردانه
وزن هزار دانه گندم های زراعی که شامل تتراپلوئید و هگزاپلوئید (گندم نان) از 30 تا 55 گرم می باشد. علاوه بر گندم های نان ، گندم های دوروم (Drum) به خاطر آنکه فاقد ژنوم D می باشد در مناطق خشک دارای سرعت رشد بیشتری بوده و لذا زودتر برداشت می شود. دانه های گندم از نظر کلسیم فقیر هستند و کودهای فسفره و پتاس، مواد معدنی دانه گندم را افزایش می دهند. دانه ی گندم دارای ویتامین های B و K و E می باشد و از نظر ویتامین A فقیر بوده و فاقد ویتامین های C و D می باشد.
اکولوژی گندم
درجه حرارت و صفر فیزیولوژیکی گندم 3 تا 4 درجه سانتیگراد است در حالی که برای جو 1 تا 3 درجه سانتیگراد در محیط های سرد، جو پاییزه نسبت به گندم پاییزه باید زودتر کاشته شود. مناسب ترین درجه حرارت برای زمان گرده افشانی در گندم حدود 30 تا 35 درجه سانتیگراد است.
گندم گیاه روز بلند است چون دوران گل دهی به روزهای بلند برخورد می کند. مناسب ترین خاک برای این گیاه، خاک های لیمونی یا لومی و خاک های لیمونی - شنی و حتی رسی - شنی می باشد. و مناسب ترین PH برای این گیاه 7 است ولی PH ، 6 تا 5/7 نیز تحمل می کند.
نیازهای غذایی گندم
1- ازت : این ماده سبب افزایش رشد اندام های هوایی و همچنین تعداد پنجه شده و به افزایش طول سنبله نیز کمک می کند و بلاخره باعث افزایش پروتئین گیاه می شود. هر هکتار زراعت گندم، در دوران رشد تابع عواملی بوده وبه 70 تا 120 کیلوگرم ازت خالص نیاز دارد. کمبود کود ازت باعث کوتولگی دانه ها می شود.
2- کود فسفر : هر هکتار زراعت گندم در دوران رشد به 70 تا 120 کیلوگرم در هکتار فسفر خالص نیاز دارد . این ماده از مرحله ی رشد ساقه تا رسیدن کامل دانه ها مورد استفاده قرار می گیرد . جو برای مقاومت به گرما و خشکی به فسفر بیشتری نسبت به گندم نیاز دارد . در اثر کمبود فسفر روی گره های ساقه و سپس اطراف رگبرگ های اصلی نوارهای صورتی رنگ به وجود می آید و در اثر کمبود شدید رنگ بنفش شدت یافته و این تغییر رنگ باعث کاهش فتوسنتز می شود.
3- پتاس : این ماده نیز موجب افزایش بافت های نگهدارنده، مانند کلانشیم، اسکلرانشیم و سلولز در ساقه بخصوص در اطراف طوقه شده و همچنین وجود پتاس همراه با ازت به پر شدن دانه ها و یا زیادی هیدرات های کربن گندم و جو کمک می کند سپس نیاز هر هکتار زراعت گندم تابع شرایط کلی 50 تا 75 کیلوگرم پتاس خالص می باشد. و نیاز آن از مرحله ی تشکیل ساقه شروع شده و تا پر شدن کامل دانه ها ادامه خواهد داشت. همواره جو را در آخر گردش زراعی (تناوب) و در زمینی که ازت آن کم باشد می کارند زیرا جو به ورس بسیار حساس است.
آماده کردن زمین و کاشت و برداشت
اصولاً در ایران دو روش کاشت برای گندم و جو استفاده می شود. روش اول حالت کرتی است ،که قدیمی بوده و مناسب نیست و حدوداً مقدار 20 کیلوگرم بذر در هکتار استفاده می گردد. روش دوم حالت خطی، که بهترین روش برای کاشت گندم است . شیبی که به مزارع داده می شود برای آبیاری مناسب در زمین های زراعتی 2/0 تا 5/0 در هزار می باشد. فاصله مناسب ردیف های کشت 5/12 تا 15 سانتیمتر که بذر در سطح پشته ها قرار می گیرد. مقدار مصرف بذر در این روش بسته به رقم 120 تا 160 کیلوگرم در هکتار می باشد. عمر مناسب کاشت گندم و جو در زراعت آبی 3 تا 5 سانتیمتر می باشد.
v گندم های دوروم در مقایسه با گندم های معمولی قدرت پنجه زنی کمتری دارند . قدرت پنجه زنی در گندم های دیررس از گندم های زودرس بیشتر است . زیرا گندم های دیررس طول دوره رشد طولانی دارند.
ریشک ها
بویژه در شرایط نامساعد فصل رشد نقش فیزیولوژیکی مهمی را ایجاد می کنند زیرا دارای کلروپلاست و روزنه بوده و می توانند فتوسنتز انجام دهند.
ذرت
Corn با اسم علمی Zeamayze جزء غلات گرمسیری بوده و به آن سلطان غلات می گویند. بزرگترین تولید کننده ذرت آمریکا با 250 میلیون تن ذرت می باشد. پس از آمریکا ، چین ، برزیل ، آرژانتین و مکزیک مهمترین تولید کننده های ذرت جهان می باشند. در بین محصولات زراعی از نظر سطح زیر کشت پس از گندم و برنج رتبه ی سوم و از نظر عملکرد و میزان تولید دانه رتبه اول را دارا است در حال حاضر سطح زیر کشت محصول در جهان حدود 145 کیلوگرم در هکتار و کل میزان تولید دانه 000/725 میلیون تن می باشد. سطح زیر کشت ذرت در کشور حدود 000/325 هکتار و میانگین عملکرد دانه ای 6200 کیلوگرم در هکتار و کل محصول تولیدی 000/205/3 تن می باشد اما کل نیاز کشور بالغ بر 000/400/3 تن است که کمبود آن از خارج وارد می گردد.
اجزاء عملکرد ذرت
اجزاء عملکرد دانه ذرت در واحد سطح عبارتند از :
الف ) تعیین بلال برداشت شده در واحد سطح (تعداد بلال برداشت شده در واحد سطح)
ب ) تعداد دانه درسطح
ج ) وزن هزاردانه یا میانگین وزن دانه های هر بلال
عوامل تعیین کننده عملکرد :
1- ظرفیت تعداد دانه
2- وزن دانه های بلال ظرفیت تعداد هر دانه برابر است با تعداد ردیف های دانه بر روی هر بلال بر روی تعداد دانه بر روی هر ردیف
= ظرفیت تعداد دانه
عوامل اقلیمی مؤثر بر عملکرد ذرت : مهمترین عامل های اقلیمی مؤثر بر گیاه درجه حرارت، تشعش و رطوبت هستند. درجه حرارت و و تشعش قابل تغییر نیستند . و در هر شرایط اقلیمی بهرمندی مطلوب گیاه از عامل های اقلیمی تابع مدیریت مزرعه است.
مزایای ذرت نسبت به سایر گیاهان برتر است عبارتند از :
1- عملکرد آن در هکتار زیاد است
2- زراعت آن می تواند کاملاً مکانیزه باشد
3- موارد مصرف ذرت متعدد است
4- مقاومت به خشکی و ورس دارد
5- می تواند در تناوبهای مختلف قرار گیرد
6- در کشت های متوالی خوب جواب داده و با گیاهان گوناگون و آب و هوای مختلف سازگار شده
خصوصیات گیاه شناسی
ذرت از خانواده گرامینه با نام علمی Zea mayze گیاهی است یکساله روز کوتاه که در نواحی گرمسیری کشت می شود . ذرت دارای 3 نوع ریشه است . یک ریشه اولیه که از بذر خارج می شود. ( ریشه جنینی) که تا عمق 10 تا 20 سانتیمتر بوده ریشه های افشان که از گروه انشعاب یا طوقه نزدیک به سطح خاک خارج شده ، و ریشه های هوایی که از گره های پایین ساقه تولید شده و وارد خاک می شود . ریشه های هوایی علاوه بر جذب آب و مواد غذایی در اصطحکام گیاه نیز بسیار مؤثرند 4 گیاه ،: ذرت ، نیشکر، سورگوم و آفتاب گردان دارای 3 نوع ریشه هستند.
ذرت دارای ساقه ی استوانه ای بوده که در مقطع عرضی بیضی شکل دیده می شود . ساقه ذرت بر خلاف سایر غلات توپر یا مغزدار است. که از نظر علوفه ای بسیار با ارزش است . دارای 8 تا 15 میانگره است که گاهی تا 21 میانگره هم دیده می شود. ارتفاع آن از 30 سانتیمتر تا 9 متر متفاوت است که معمولاً 5/1 تا 3 متر در ارقام زراعی مناسب است. ارقام زودرس نسبت به دیر رس تعداد گره و میانگره کمتری دارد. ذرت به گونه ای اصطلاح شده که تولید پنجه نکرده و تک ساقه می باشد . قطر ساقه ذرت مانند بقیه غلات از پایین به بالا کاهش یافته ولی قطر ساقه ی آن بیش از سایر غلات است.
به هر گره ساقه یک برگ وصل است که هر گیاه در حدود 12 تا 18 برگ با طول برگ 50 تا 80 سانتیمتر به عرض 4 تا 12 سانتیمتر دارد . برگ ذرت دارای سطح زیرین صاف و سطح رویی کرک دار می باشد.
در مورد گل : ذرت یک گیاه یک پایه می باشد که اندام های نر و ماده از هم جدا هستند. پس یک گیاه دگرگشن می باشد. که گل نر در قسمت فوقانی گیاه (تاسل) و گل ماده در میانه ی گیاه قرار دارد. گل آذین نر به شکل خوشه مرکب (پانیکول) می باشد.
خصوصیات اکولوژی
صفر فیزیولوژیکی ذرت 10 درجه سانتیگراد و مناسب ترین دما برای رشد آن حدود 25 تا 30 درجه است. یخبندان برای ذرت یک خطر جدی محسوب می شود و در دماهای زیر صفر درجه اندام های هوایی ذرت می شوند. ذرت گیاهی روزکوتاه است. در روزهای بلند گل دهی آن را به تأخیر می اندازد. ارتفاع زیاد از سطح دریا مناسب نیست و تا ارتفاع 1200 متری می تواند رشد نماید ذرت برای تولید هر گرم ماده خشک 233 تا 445 لیتر آب نیاز دارد در مناطقی که بارندگی 600 تا 700 و پراکندگی آن نیز مطلوب است می تواند رشد خوبی داشته باشد ذرت به شوری حساس است . بهترین خاک برای ذرت خاک هایی با بافت متوسط و زهکشی شده و حاصلخیز است. خاک های لیمونی و رسی ،شنی مناسب است. بیشترین عملکرد در خاک با PH5/6 تا 7 ( کمی اسیدی) است ذرت در شوری 5 ، 6 ، 7 میلی موس (Mili mose) به ترتیب 10 ، 25 ، 50 درصد کاهش عملکرد خواهیم داشت . نیاز حرارتی ذرت با توجه به رقم 1500 تا 2300 درجه روز رشد درجه ( G.D.D) است. که از رقم زودرس تا دیررس می باشد.
نیازهای غذایی ذرت
1- ازت : این ماده به افزایش سرعت رشد اندام های هوایی افزایش طول میوه و تعداد دانه ، همچنین پروتئین و روغن دانه کمک می کند هر هکتار ذرت به 200 تا 250 کیلوگرم در هکتار ازت خالص نیاز دارد . ازت را در مراحل تولید جوانه ، شروع رشد ساقه و پیدایش گل آذین نر، باید داد.
2- فسفر: باعث مقاومت گیاه در برابر گرما، افزایش مقاومت به تنش گرما و جلوگیری از سوختگی کناره برگها و به یکنواختی دوران گرده افشانی کمک می کند.لازم به ذکر است. که گرده افشانی ذرت از پایین به بالای تاسل صورت می گیرد . هرهکتار زراعت ذرت به 100 تا 200 کیلوگرم در هکتار فسفر خالص نیاز دارند .
3- پتاس : برای افزایش هیدرات های کربن و بزرگی دانه ها ضروری بوده و به مقاومت گیاه در مقابل بیماری ها کمک می کند هر هکتار به 75 تا 100 کیلوگرم در هکتار پتاس خالص نیاز دارد.
طبقه بندی ذرت : ذرت از نظر خصوصیات دانه یا آندوسپرم دانه تقسیم بندی می کنند. 2 نوع آندوسپرم در دانه وجود دارد. یکی آندوسپرم نر که پروتئین کم و نشاسته زیاد دارد و آندوسپرم سخت که پروتئین بیشتر از نوع نر می باشد.
انواع ذرت :
1- ذرت دندان اسبی : بوته های برگ زیاد دارند و بیشتر برای تهیه علوفه و سیلو کشت می شود. ارزش تجاری آن از بقیه بیشتر است معمولاً دیر رس هستند.(80 تا 200 روز).
2- ذرت دانه سخت (بلوری): بیشتر به مصرف مرغداری ها می رسد ، طول دوره رشد(80 تا 100 روز) ، زودرس است.
3- ذرت آردی (نرم) : به خاطر وجود نشاسته در کارخانه از آن نشاسته گرفته و چون دانه های نرم دارند به مصرف دام و طیور می رسند .
4- ذرت آجیلی : این گیاه تولید تعداد زیاد بلال می کند، دانه های خیلی ریز اندوسپرم سخت، وزن هزاردانه 40 تا 140 گرم است.
5- ذرت شیرین (قندی): به صورت بلال و یا کنسرو استفاده می شود، تولید تعداد زیادی پنجه می کند. و برای تولید مواد قندی از این ذرت استفاده می شود.
6- ذرت غلاف دار : در مطالعات گیاه شناسی و ژنتیکی استفاده می شود . ارزش تجاری هم ندارد.
7- ذرت مومی : بیشتر نشاسته آن از جنس آمیلوپکتین است. بخش خارجی آندوسپرم شاخی وچسبناک است . ذرت معمولی 22 تا 28 درصد آمیلوز و 71 تا 72 درصد آمیلوپکتین دارد. که از ذرت مومی می توان به واسطه آمیلوپکتین بیشتر در چسب سازی استفاده کرد.
هیبریدهای ذرت
بسیاری از ذرت ها هیبریدهستند . بذر سینگل کراس (S.C) که از تلاقی دولاین خالص حاصل می شود. دابل کراس (D.C) که از تلافی دو هیبرید سینگل کراس ایجاد می شود. تریپل کراس (T.C) از تلافی یک سینگل کراس بالایی خالص حاصل می شود. معمولاً هیبریدهای ذرت نسبت به ارقام معمولی 40 تا 50 درصد عملکرد بالاتری دارد . مشروط بر اینکه شرایط محیطی مهیا باشد . معمولاً هیبریدهای سینگل کراس برای شرایط فاریاب یا آبیاری یا دابل کراس برای شرایط دیم مناسب تر می باشند. از ارقام معروف ذرت شامل ذرت 370 ( متوسط رس تا زودرس) ، ذرت 704، ذرت A46 می باشد. ارقامی که برای علوفه ی سیلویی استفاده می شود شامل رقم 301 یا طلوع 603 یا زرین ، که اغلب به عنوان کشت دوم از آن ها استفاده می شود. رقم 711 بهار و رقم 747 از ارقام دیررس بوده و به عنوان کشت اول مورد استفاده قرار می گیرد.
امور زراعی ذرت
معمولاً در پاییز شخم عمیق می زنند و 30 تا 40 تن کود دامی پوسیده به خاک اضافه می گردد. در بهار شخم ، دیسک و هرس یا دندانه زده و کاشت انجام می شود، حداقل دما کمتر از 10 درجه نباشد. کشت ذرت هنگامی که در عمق 5 سانتیمتری خاک ،دما به 10 درجه رسیده باشد، انجام می شود. تاریخ کاشت در منطقه ای مانند خوزستان اواخر بهمن یا اوایل اسفند، در مناطق معتدله ، حدود فروردین ماه و در مناطق سرد، اردیبهشت یا اوایل خرداد می باشد. در خوزستان، تاریخ کشت دیگر 25 تیر تا 15 الی 20 مرداد است. فاصله ردیف ها معمولاً75 سانتیمتر بخصوص در ایران است. فاصله کمتر از 75 سانتیمتر بیشتر برای مصارف علوفه ای استفاده می شود . عمق خاک 3 تا 5 سانتیمتر که در ایران تا عمق 5 تا 7 هم کاشته می شود. فاصله ی بقیه ،روی ردیف 15 تا 20 است. اگر برای تولید علوفه باشد فاصله کمتر، ولی اگر برای تولید دانه باشد فاصله بیشتر است.
برنج Rice و اسم علمی Oryzasativa
یکی از غلات گرمسیری است، مبدأ این گیاه از هندوستان است. مهمترین مناطق کشت در ایران شامل گیاهان ، مازندران، فارس، خوزستان، زنجان، اصفهان، و ایلام می باشد.پس از گندم دومین و مهمترین غله از نظرسطح زیر کشت و تولید جهانی می باشد. برنج از خانواده گرامینه با نام Rice و اسم علمی Oryzasativa گیاهی یکساله و گرما دوست و دیپلوئید (2n) . ریشه برنج افشان بوده، و نسبت به سایر گیاهان تیره گرامینه گسترش کمتری دارد. بیشترین حجم ریشه آن حدود 75 درصد تا عمق 25 سانتیمتری خاک نفوذ می نماید. ریشه ها کاملاً د ر آب غرقاب هستند. ساقه ی برنج مانند تمامی گیاهان این تیره گره دار بوده و ماشوره ای است 3 تا 6 پنجه تولید می کند. تعداد برگ های روی هر ساقه بیش از گندم وجو بوده و 14 تا 19 برگ متغیر است در حالی که گندم 7 تا 10 برگ دارد. از آنجا که ریشه ها در آب قرار داشته و نیاز به اکسیژن دارد. لذا دارای آوندهای پر از هوا و به اسم ( آئرانشیم ) می باشند. که در تمام طول ساقه و در ارتباط با آوندهای هوا در ساقه و برگ می باشد. ارتفاع بوته به طور متوسط 80 تا 150 سانتیمتر است. گل آذین آن از نوع پانیکول بوده و هر پانیکول بوده است و هر پانیکول دارای تعداد زیادی سنبلچه ی فرعی می باشد در هر سنبلچه دو گل وجود دارد که یک گل آن کامل بوده و پس از گرده افشانی به دانه تبدیل می شود. گیاهی است روز کوتاه و خودگشن و خود گرده افشان و معمولاً گرده افشانی از بالا به پایین پانیکول انجام می گیرد. برنج برخلاف سایر غلات که دارای 3 پرچم هستند دارای 6 پرچم در هر گل می باشد.
خصوصیات اکولوژی برنج
برنج از گیاهان حساس به سرما بوده و صفر فیزیولوژیکی آن حدود 12 درجه سانتیگراد است. عطر برنج بخاطر تولید ماده ای بنام اوریزین که در ساقه و دانه وجود دارد. بهترین حرارت برای تولید گل و گرده افشانی 20 تا 22 درجه سانتیگراد است. به طورکلی برنج های زودرس در دوران رشد به 2000 تا 2100 کیلوکالری و برنج های دیررس به 2800 تا 3000 کیلوکالری گرما نیاز دارند . برنج به خاک خیلی قابل نفوذی نیاز ندارد بهترین خاک برآن خاک های رسی می باشد. ارتفاع زیاد از سطح دریا 600 متری می باشد. بهتر است بعد از برداشت برنج شبدر بریسیم (مصری) کاشته شود. زیرا علاوه بر جلوگیری از فرسایش خاک به افزایش ازت خاک کمک شایانی کردیم و به تعداد PH خاک تا اندازه ای کمک می کند، علوفه ای برای دام فراهم می شود، در زمستان هم به خواب نمی رود. بهترین گردش زراعی برای برنج بهار کشت می شود. بیشترین مناطق تناوب به صورت برنج نیمه آیش و تناوب برنج کلزا نیز جدیداً انجام می شود.
مزایای نشاکاری برنج
1- حفظ گیاه از سرما از اوایل بهار
2- مقابله با بیماری های اوایل بهار
3- رقابت با برخی از علف های هرز به خصوص سوروف و کنترل آب در اوایل بهار
هنگامی که درازای جوانه ریشه حداقل 5 میلیمتر باشد آن را با تراکم زیاد در سطح خزانه پخش می نماید برای هر هکتار از زمین زراعی به طور طبیعی حدود 300 متر مربع خزانه لازم است. در مازندران برای هر هکتار زمین زراعتی 60 تا 80 کیلوگرم بذر ، در گیلان 200 کیلوگرم بذر و در سایر مناطق ایران مانند خوزستان، فارس، اصفهان حدود 150 کیلوگرم بذر در نظر گرفته می شود. دو علف هرز مهم مزارع برنج جگن و سوروف می باشد. برنج گیاهی است حساس به شوری، لذا آب آبیاری آن باید دارای ECپایین باشد تا عملکرد پایین نیاید.
گیاها ن حساس به شوری
گیاهان حساس به شوری عبارتند از :
1- برنج
2- نیشکر
3- آفتابگردان
4- شبدر
5- ذرت
مقدار محصول شلتوک برنج در مناطق مختلف متفاوت بوده و متوسط آن در ایران 3 تن در هکتار است برخی مناطق مثل مرودشت شیراز می تواند 12 تا 16 تن شلتوک برداشت شود.
مواد غذایی مورد نیاز برنج
هر هکتار برنج در دوران رشد به 80 تا 120 کیلوگرم ازت خالص نیاز دارد که در مراحل کاشت نشا در زمین اصلی ، تولید ساقه و تشکیل پانیکول به خاک اضافه می کنند. هر هکتار زراعت برنج به 80 تا 150 کیلوگرم فسفر و 75 تا 100 کیلوگرم پتاس نیاز دارد . در خزانه بیشتر از ازت و گاهی نیز از فسفر استفاده می شود . در صورتی که از فسفر استفاده شود، بهتر است از فسفات آمونیوم نیز استفاده گردد.
طبقه بندی برنج
برنج هایی که در ایران کشت می شوند به 3 گروه طبقه بندی می شوند.
1- صدری
2- چمپا
3- گرده
گروه صدری
دوره رشد این گروه بیشتر از سایر برنج ها است ( دیررس) ، ارتفاع بلندتر از سایر گروهها ، مقدار محصول آن کمتر و درازای دانه بیشتر است. در برابر عوامل نامساعد محیط ، آفات و بیماری ها حساس تر و کیفیت محصول آن بیشتر از سایر برنج هاست اغلب ریشه دار هستند و رنگ ریشه آن ها از سفید ، زرد ، قرمز تا سیاه تغییر می کند. برنج های صدری دم سیاه ، معمولی و امیری در این دسته قرار دارند.
گروه چمپا
اندازه دانه آن از گروه قبل کوچکتر ، میزان محصول آن بیشتر ، مقاومت در برابر عوامل نامساعد زیادتر ، دارای ارقام زراعتی خیلی زودرس و یا خیلی دیررس می باشند. گروه زودرس بنام چمپای زودرس یا گرم چمپا و گروه دیررس را چمپا دیررس یا سرد چمپا می گویند.
گروه گرده
دانه های برنج این گروه کوچکتر از سایر برنج ها بوده و نسبتاً گرد می باشند. لذا به گرده معروف می باشند. و در برابر عوامل نامساعد آن مانند بیماری ها ، مثل بلاست برگ و بلاست ساقه . آفات و ریزش آن مقاوم تر از سایر برنج ها می باشد. دوران رشد آن ها کوتاه تر ، محصول آن ها بیشتر ولی کیفیت آن ها پایین تر می باشد.
چغندر
انتخاب زمین: در انواع مختلف خاک ها از رسی تا شنی و آهکی رشد کرده ، ولی بهترین خاک، خاک های متوسط بافت حاصل خیز و عمیق دشت ها با ظرفیت نگهداری رطوبت بالا ، قابلیت تهویه و زهکشی مناسب می باشد. اسیدیته یا PH مناسب برای این گیاه 5/6 تا 2/7 است. برای کاشت چغندر باید زمین کاملاً تسطیح شود و دارای شیب ملایمی باشد تا هنگام آبیاری و بارندگی آب جمع نگردد . زیرا چغندر به شرایط غرقابی حساس است. چغندر به راحتی شوری خاک را تحمل می کند، و فقط در مرحله جوانه زنی به شوری حساس است .
تهیه زمین : هدف از تهیه زمین یا عملیات خاک ورزی تأمین شرایط مناسب برای کاشت بذر ، جوانه زدن ، سبز شدن و استقرار گیاه می باشد.
عملیات تهیه زمین برای کاشت چغندر به ترتیب شامل :
1- آبیاری اولیه ( ماخار)
2- دیسک قبل از شخم
3- شخم عمیق
4- دیسک تکمیلی و تسطیح
معمولاً 200 کیلوگرم اوره ، 150 کیلوگرم سوپر فسفات تریپل ، 300 کیلوگرم سولفات پتاسیم ، 50 کیلوگرم سولفات روی ، 40 کیلوگرم سولفات منگنز و 30 کیلوگرم اسید بوریک در هر هکتار قبل از کاشت به خاک اضافه می شود و به هنگام عملیات داشت نیز مقدار 200 کیلوگرم اوره در هکتار و سولفات آهن به صورت محلول پاشی در 2 مرحله با فاصله 2 هفته ، با غلظت 5 در 1000 مصرف گردد. یکی از مراحل داشت ، فارو زدن است. دستگاه فاروئل برای استقرار گیاه ، نیمه پشته ایجاد می کند. عمل کاشت با استفاده از بذر کار مکانیکی یا پنوماتیک است. عمق کاشت بذر باید بین 5/1 تا 2 سانتیمتر باشد مقدار مصرف بذر های مونوژرم 5/3 کیلوگرم در هکتار، و بذر های پلی ژرم 12 کیلوگرم در هکتار می باشد .
تاریخ کاشت
طول دوره کاشت چغندر قند در خوزستان از اواسط شهریور تا اواسط آبان ماه است. اما بهترین تاریخ کاشت از نظر عملکرد در ریشه و شکر 15 مهر است .
آفات چغندر
مهمترین آفات چغندر عبارتند از :
1- کرم طوقه بر
2- کرم برگ خوار
بیماری های چغندر
بوته میری و پوسیدگی ریشه از مهمترین بیماری های چغندر می باشد. همچنین بیماری لکه گرد و گالزهیدی ، از دیگر بیماری های چغند قند می باشد.
ادوات برداشت
در منطقه خوزستان عبارتند از : چاپر( خردکن برگ و دم برگ)، تاپر ( قطع کننده دم برگ های اضافی بر روی ریشه)، طوقه زن( محل خارج کننده طوقه از خاک) و کمباین.
سویا
سویا با بیش از 20 درصد روغن و 35 تا 45 درصد پروتئین اهمیت ویژه ای در تهیه ی فرآورده های غذایی دارد . در حال حاضر آمریکا بزرگترین صادر کننده سویا در دنیا است و همراه با چین و برزیل بیش از 90 درصد تولید جهان را تأمین می کند.
خاک مناسب کاشت
PHبهینه کاشت برای محصول 8/5 تا 5/6 می باشد . تحمل سویا نسبت به شوری خاک متوسط است. حداکثر شوری مجاز برای گیاه سویا کمتر از 5/5 دسی زیمنس بر متر است. در استان خوزستان پس از برداشت گندم در خرداد ماه می توان اقدام به کاشت سویا کرد. جهت رسیدن به عملکرد بالای محصول باید عملیات تهیه زمین به خوبی صورت گیرد. در صورت نبودن مایه تلقیح مناسب برای سویا می توان از کود ازته در 3 مرحله پایه، مرحله 5 تا 8 برگی و مرحله شروع پرشدن دانه یا شروع گل دهی استفاده کرد. ارقام مناسب جهت کشت در شمال استان خوزستان شامل L.14 و رقم 504 می باشد عمق کاشت مناسب برای سویا 5/2 تا 5/3 سانتیمتر است. میزان بذر مصرفی با توجه به ارقام موجود 90 تا 110 کیلوگرم در هکتار می باشد. مناسب ترین تاریخ کاشت توصیه شده 20 خرداد ماه تا 20 تیر ماه است. اگر گیاه سویا در تاریخ کاشت توصیه شده کاشته شود 9 تا 11 نوبت آبیاری نیاز دارد. بهترین راه برای کنترل بیماری های ویروسی استفاده از بذر های سالم می باشد، در صورت رعایت تاریخ کاشت توصیه شده، محصول از 10 تا 20 آبان ماه آماده برداشت است. بذر سویا باید در دمای کمتر از 10 درجه سانتیگراد نگهداری شود.
کلزا
آماده سازی کلزا شامل : شخم ، 2 باردیسک به صورت عمود برهم و ماله کشی می باشد.
کودهای پایه بر اساس نتایج آزمون خاک انجام شده و علف کش پیش کش ، بنام ترفلان استفاده می گردد. کود و سم باید با دیسک سبک با خاک مخلوط شود و بلافاصله کشت و آبیاری گردد . برای کشت های آبی ارقام R G S 003 و ها یولا 308 توصیه می شود . بهترین تاریخ کاشت کلزا در خوزستان نیمه اول آبان ماه است. میزان مصرف بذر برای هر هکتار بسته به نوع دستگاه کارنده و میزان شوری خاک 3 تا 12 کیلو گرم است که به صورت جوی و پشته ای به وسیله ی انواع کارنده ها قابل کشت می باشد .
عملیات داشت
عملیات داشت کلزا شامل : آبیاری ، کنترل آفات، بیماری ها و علف های هرز می باشد.
مهمترین علف های هرز پهن برگ کلزا عبارتند از : کنگرابلق، وایه، شبدر وحشی، یونجه زرد، پنیرک و خردل وحشی .
مهمترین علف های هرز باریک برگ عبارتند از : یولاف وحشی، چچم، فالاریس، دم روباهی، جو زراعی و جو وحشی.
آفات مهم کلزا در خوزستان : انواع شته ها، کک نباتی، سفیده کلم، مینوز برگ، غلات، بیدکلم، تریپس و ...
بیماری های کلزا شامل : فیلودی، مرگ گیاهچه.
دانه های کلزا برای نگهداری در انبار باید کاملاً خشک باشند و در انبار تمیز و ضدعفونی شده در دمای کمتر از 10 درجه سانتیگراد نگهداری شود.
جو(Hordum volgar )
جو از خانواده گلومیتوز می باشد. جو زراعی بر خلاف گندم زراعی ، که هگزا پلوئید است ، دیپلو پلوئید می باشد. جو دارای ریشه های افشان می باشد ، که حدود 60 درصد ریشه های آن در عمق 25 سانتی متری خاک قرار دارند . ساقه جو باریک و به رنگ سبز روشن و دارای انتهای برگ گندم تیز است . زبانک و گوشوارک در جو بزرگتر از گندم است . در طول سنبله جو گرده افشانی همزمان انجام شده در صورتی که در گندم گرده افشانی سه قسمتی است ،لذا درصد و نسبت پوکی سنبله جو کمتر است . جو بر خلاف گندم ، به دانه چسبیده است .به طور کلی رنگ پوست دانه جو روشن تر از گندم است ، و نسبت به هیدراتهای کربن در دانه جو ، بیش از گندم بوده ، ودر مقطع عرضی دانه جو فضای خالی مشاهده نمی شود . در صورتی که در بین ذرات نشاسته دانه گندم ، بجز گندم دوروم فضای خالی وجود دارد . وزن یک دانه جو بیش تر از یک دانه گندم است . و در نتیجه وزن هزار دانه آن بیش تر است . وزن هزار دانه جو از 40 تا 70 گرم تغییر می کند . صفر فیزیولوژ ی برای جو 1 تا 3 در جه سانتی گراد است ، ولی مناسب ترین درجه حرارت برای تولید جوانه در جو 12 تا 14 درجه سانتی گراد می باشد . حد نهایی مقاومت جو در برابر سرما حدود 15- درجه سانتی گراد می باشد . و مناسب ترین درجه حرارت برای گرده افشانی جو حدود 30 درجه سانتی گراد است . مقاومت جو در برابر نمک بیش تر از گندم است . و PH 6 تا 8 و 1 تا 7 برای آن بسیار مناسب است .
نیازهای غذایی جو
ازت 90 تا 60 کیلو گرم خالص ، فسفر 80 تا 120 کیلوگرم ، پتاس 50 تا 75 کیلو گرم نیاز دارد که پتاس در جو به افزایش بافت هایی که دارند ، و جلو گیری از ورس ، کمک زیادی می کند . جو در آخر گردش زراعی و در زمین که ازت آن کم است ، می کارند . زیرا جو به ورس بسیار حساس است . مقداربذر لازم در هکتار 100 تا 120 کیلو گرم بوده و در دوران رشد خود به 4 تا 7 هزار متر مکعب آب نیاز دارد . جو در مقایسه با گندم به علت طول دوره رشد کوتا ه تر، بجز مرحله تولید جوانه ، به آب کمتری نیاز دارد . جو هنگام تولید جوانه نسبت به گندم ، قدرت رقابت بیشتری با علف های هرز دارد ، برای از بین بردن علف های هرز پهن برگ از Z.L.D می توان استفاده کرد .سطح زیر کشت جو دیم ، نسبت به گندم دیم ، کمتر است . زیرا نیاز آبی جو هنگام تولید جوانه بیش تر از گندم است . زیرا به طور طبیعی دانه جو بزرگتر از ارقام جو زرد ، جو گوهر ، که 6 ردیفه است برای مناطقی چون ، کرج ، تهران ومشهد استفاده می شود . و از ارقام جو هرم ، برای مناطق فارس ، واز رقم کارون 6 ردیفه، برای کرج ، خوزستان و فارس . واز رقم گرگان 2 ردیفه ، برای مناطق مازندران و دشت مغان ، و از رقم جو والفجر 6 ردیفه ، برای مناطق آذربایجان و اردبیل و مناطق سردسیر استفاده می شود .
چاودار(Rye )
از خانواده گلو مینوز جزء غلات سردسیر است . گیاهی شبیه گندم است ولی دارای ارتفاع بیشتر و برگ های خشن تری می باشد . گوشوارک و زبانک در چاودار نسبت به تهیه غلات کوچک تر است . در چاودار کلوئپتیل ( جوانه اولیه ) به سبب تجمع رنگ ریزه قهوه ای آنتو سیانین ، سرخ به نظر می رسد ساقه چاودار خیلی نرم و محکم و دارای سلو لز زیادی است گل آذین آن سنبله و مرکب است . گیاهی دیپلوئید است (n=142) ، که دارای حالت خود عمیقی و (خود ناسازگار ) بالا در حدود 95 درصد بود . لذا دگرگشن است وزن هزار دانه آن 20 تا 40 گرم و ارتفاع حدود 95 درصد بوده . لذا دگرگشن است. وزن هزار دانه آن 20 تا 45 ، ارتفاع ساقه آن به 50 تا 200 سانتی متر می رسد . دارای ریشه افشان بوده ودر خاک بیش تر از گندم توسعه میابد. چاودار گیاهی است مقاوم به سرما وبیماری های قارچی و می توان آن را پی در پی در یک زمین کشت کرد . این گیاه کاه وکلش زیادی تولید می کند. نان چاودار خوشمزه بوده و همچنین تازه بودن خود را نسبت به گندم تا چند روز حفظ می کند در ایران به صورت زراعی چندان کشت وکار نمی شود .
v آمیزش گندم هگزا پلوئید با چاودار دیپلوئید به سادگی امکان پذیر است و از این طریق گیاه زراعی جدیدی بنام تریتیکاله به وجود می آید.
این گیاه جدید شبیه گندم بوده ولی از کیفیت محصول پایین برخوردار است چاودار گیاهی است روزکوتاه که هنگام گل دهی ،طول روز نباید از 8 ساعت بیشتر باشد. چاودار پاییزه قادر است سرمای 30- درجه سانتیگراد را تحمل کند و لذا پایداری خوبی در مقابل سرما و برف دارد. توقع چاودار نسبت به زمین از سایر غلات کمتر است لذا در زمین های شنی خوب رشد می کند و تا 2/1 تن محصول در این زمین های فقیر تولید می کند. PH خنثی تا کمی اسیدی بین 4 تا 8 مناسب است. میزان بذر برای کشت چاودار 90 تا 150 کیلوگرم در هکتار است. که در 1 تا 2 درجه سانتیگراد جوانه زده و قدرت پنجه زنی زیادی دارد. و عمق کاشت آن 3 تا 5 سانتیمتر می باشد. کشت چاودار بعد از سیب زمینی ، آیش و گیاهان علوفه ای مناسب است. این گیاه برای رشد و نمو کامل به پتاس زیادی نیاز دارد. نیتروژن آمونیاکی مطلوب ترین فرم ازت برای چاودار است. کاشت آن باید در پاییز، زمانی انجام شود که گیاه تا قبل از شروع سرمای پاییزی رشد کرده و تولید پنجه نماید.
کاربرد چاودار
در تغذیه دام ها به صورت علوفه سبز، خشک یا سیلو مورد استفاده قرار می گیرد. در بعضی از مواقع مخلوط با ماشک گل خوشه ای کشت می شود. علوفه چاودار دارای قابلیت مصرف و هضم بسیار بالایی است ولی از نظر پروتئین فقیر است . جدیداً نوشابه از آن تولید می شود.
تفاوت یونجه و شبدر
برگ های یونجه کرک دار ولی برگ های شبدر بدون کرک است . برگ های یونجه پیچی شکل، برگ های شبدر گلابی شکل و گاهی تخم مرغی شکل هستند. برگ های یونجه سبز تیره ولی برگ های شبدر سبز شفاف می باشد. شبدر 3 برگچه متصل به دم برگ اصلی دارد ولی یونجه 2 برگ در 1 نقطه متصل و یک برگ دیگر آن به صورت آزاد است.
برداشت (Harvesting)
گیاه زراعی بسته به اینکه با چه هدفی کشت شده باشد، (دانه، علوفه و ...) دوره رشد و نمو خود را به پایان رسانده و برای برداشت آماده می گردد.
زمان برداشت
هرگاه گیاه متناسب با هدف کشت ، به رسیدگی فیزیولوژیکی خود رسید، برای برداشت آماده است. رسیدگی فیزیولوژیکی در گیاهان مختلف ، بسته به هدف کشت متفاوت است، در اصطلاح کلی، رسیدگی فیزیولوژیکی عبارت است از تکمیل رشد اندام ها. به عبارت دیگر، زمانی که به وزن خشک اندام های مورد نظر افزوده نگردد ( گاهی حتی ممکن است از وزن آن ها نیز کاسته شود) ، می توان گفت اندام مورد نظر از نظر فیزیولوژیکی رسیده است. در این شرایط این اندام شروع به خشک شدن و کاهش رطوبت می نماید . در این قسمت به طور اختصار به علائم رسیدگی (فیزیولوژیک) در برخی از گیاهان اشاره می شود.
غلات دانه ریز مانند گندم ، جو، چاودار، برنج، یولاف ...
در این گیاهان تغییر رنگ (زرد شدن) ساقه ، برگ، سنبله( بیشتر پایین سنبله ها) نشان دهنده پایان رشد فیزیولوژیکی است. در این شرایط رطوبت دانه حدود 40% می باشد و اصطلاحاً دانه در مرحله خمیری سفت است . در این مرحله از رشد دانه اگر دانه، را با ناخن بفشاریم دانه خرد می گردد و دیگر له نمی شود. بعد از این مرحله رطوبت دانه مرتباً کاهش می یابد. زمانی که رطوبت دانه به 14 الی 16 درصد رسید، هنگام برداشت فرا رسیده است.
سایر غلات مانند ذرت
در این گیاهان تغییر رنگ ساقه و برگ ، تغییر رنگ ( قهوه ای کم رنگ) محل اتصال دانه به محور خوشه و خشک شدن غلاف های میوه نشانه پایان رشد فیزیولوژیک ، ( رسیدگی فیزیولوژیک ) است. در اینجا نیز تمام گیاهان، تمام خوشه ها یک گیاه و تمام دانه های یک خوشه بطور همزمان نخواهند رسید. در گیاهانی چون ذرت خوشه ای که در اثر مساعد بودن شرایط ، ممکن است مانند یک گیاه چند ساله ، مرتباً محصول ( ساقه های جدید به همراه خوشه های جدید ) تولید نمایند ( راتون ) ، اختلاف در رسیدن بسیار فاحش خواهد بود ، به گونه ای که ممکن است ساقه اولیه خشک ولی ساقه های بعدی در حال دانه بستن باشند. در این شرایط برای اینکه ما تنها یکبار می توانیم عمل برداشت را انجام دهیم ( صرفه جویی در هزینه ها ) آبیاری را قطع کرده و سعی در یکنواختی رسیدگی خواهیم داشت . بدین ترتیب رطوبت تمام دانه ها به حد 14 الی 16 درصد خواهد رسید و برداشت به یکباره انجام خواهد شد. اگر برداشت قبل از رسیدگی کامل بوته باشد ( برداشت زود هنگام ) کیفیت و کمیت ( عملکرد ) محصول کاهش یافته و دانه ها نارس ، کم وزن ، چروکیده و مقدارشان پایین تر از حد معمول خواهد شد. برداشت دیر هنگام باعث ریزش دانه ، خوابیدگی بوته، حمله پرندگان و در نتیجه کاهش عملکرد، خشک شدن بیش از حد دانه و خرد شدن دانه هنگام خرمن کوبی خواهد شد. حتی ممکن است در صورت تأخیر زیاد در برداشت به علت پس رسی دانه ها روی سنبله شروع به جوانه زدن نمایند.
حبوبات مانند لوبیا، نخود، ماش ...
در این گیاهان و بخصوص در ارقام اصلاح نشده عدم یکنواختی در رسیدگی محسوس است. در حبوبات زمانی که غلاف های اولیه در حال رسیدن هستند، گل های دیر رس در حال شکفتن یا تشکیل غلاف هستند. در این شرایط ، اگر در برداشت غلاف های اولیه تأخیری صورت گیرد، غلاف ها باز شده و دانه داخل غلاف ها ریزش می نماید. از این رو می توان با قطع آبیاری به یکنواختی در رسیدگی سرعت بخشید ( تشکیل و رشد گل های جدید را متوقف نماییم ) . در صورت تمایل به برداشت دستی ، هنگامی که بیشترغلاف ها زرد شدند اقدام به برداشت را انجام دهیم باید تا زرد شدن اکثر غلاف ها صبر کنیم.
گیاهان علوفه ای مانند یونجه، شبدر و ...
مانند سایر گیاهان زمان برداشت روی کیفیت و کمیت این گیاهان بسیار مؤثر است . به طوری که برداشت زود هنگام عملکرد محصول را کم و برداشت دیر هنگام کیفیت محصول را کاهش می دهد. از این رو زمان برداشت گیاهان علوفه ای ، در یک نقطه تعادلی بین کیفیت و کمیت محصول است که در مورد هر گیاه تا حدی متفاوت خواهد بود . این زمان برداشت از شروع گلدهی می تواند قابل تغییر باشد. نکته مهم این است که هنگام برداشت باید به نقاط دترمیناسیون ( جوانه های ساقه و برگ در رویش مجدد ) توجه گردد. اگر این جوانه های تخریب شوند ، رشد بعدی محصول را نخواهیم داشت.
گیاهان غده ای مانند سیب زمینی ، چغندرقند...
در مورد سیب زمینی هنگامی که 60 درصد برگ ها خشک شده باشد ( غده ها رسیده باشند ) برداشت صورت می گیرد. در مورد چغندر قند زمانی که برگ های کناری قهوه ای و برگ های وسطی زردرنگ شده باشد شروع به برداشت می کنیم. برداشت زود هنگام باعث کاهش عملکرد محصول و تأخیر در برداشت باعث کاهش عیار قند خواهد شد.
روش های برداشت
بسته به نوع محصول ، ممکن است محصول با دست ( سنتی ) و یا با استفاده از ماشین آلات برداشت گردد. در برداشت با دست در مورد محصولات مختلف ، می توان رسیدگی فیزیولوژیک را معیار قرار داد . در برداشت با ماشین آلات باید میزان رطوبت هر محصول در وضعیت خاص باشد.
ماشین آلات برداشت
در برداشت دستی از داس استفاده می شود. در برداشت با داس ، به بریدن ساقه اقدام می شود. در برداشت ماشینی از ماشین آلات مختلف برای گیاهان مختلف استفاده می گردد.
غلات دانه ریز
در برداشت دستی پس از برداشت با داس، محصول به محلی به نام خرمن گاه منتقل می شوند تا تمیز شده و روی هم انبار گردند . سپس با وسایل خرمن کوبی سنتی و یا عبور حیوانات ، دانه ها از سنبله و ساقه جدا می شوند. پس از این عمل دانه ها همراه با کاه به وسیله چنگک در معرض باد دهی قرار می گیرند. طی این عمل دانه ها آغشته به کاه به هوا پرتاب می شوند. کاه در اثر سبکی ، طی جریان هوا کمی دورتر روی زمین می نشیند ولی دانه ها به علت سنگینی مستقیماً در همان نقطه به زمین می افتند. بدین ترتیب محصول بوجاری شده و تمیز می گردد. در زراعت های مکانیزه برای برداشت از دروگر استفاده می شود. چنانچه گندم با داس یا دستگاه دروگر برداشت شده باشد می توان از دستگاهی به نام خرمن کوب ، آن را خرمن کوبی کرد. رطوبت دانه هنگام خرمن کوبی حدود 12 الی 14 درصد خواهد بود. کامل ترین وسیله برداشت غلات دستگاهی بنام کمباین است.
سایر غلات
در مورد ذرت هنگامی که 60 الی 80 درصد غلاف های میوه خشک شده باشند ( حتی اگر برگ ها هنوز سبز باشد ) برداشت انجام می گیرد . در برداشت صنعتی ( ذرت و ذرت خوشه ای ) برای برداشت دانه از کمباین غلات و برای برداشت علوفه ( بخصوص برای سیلو ) از چاپر استفاده می شود. چاپر ساقه و برگ را به قطعات 1 تا 2 سانتیمتری خرد می کند. در برداشت سنتی نیز با داس ، قیچی یا چاقو، ساقه ها و یا خوشه ها را قطع و برداشت می کنند.
حبوبات
اگر رسیدگی یکنواخت باشد از کمباین غلات ( با کمی تغییر ) استفاده می شود ولی اگر رسیدگی یکنواخت نباشد و یا ساقه ها هنوز مرطوب باشند، ابتدا به کمک ماشین های مخصوص ( Windrower) ساقه ها را قطع می نماییم . این ساقه ها در روی زمین قرار می گیرند تا خشک شوند. در این زمان قیچی کمباین را برداشته و به جای آن از غلطک های بلند کننده استفاده می شوند تا این دستگاه بتواند ساقه های انباشته شده بر روی هم را از روی زمین بلند کرده و خرمن کوبی نماید.
گیاهان علوفه ای
در برداشت سنتی ، با داس برداشت انجام می گیرد. در برداشت صنعتی برای هر مرحله از ماشین آلات خاصی استفاده می شود. بدین ترتیب که با دستگاهی بنام Mower ساقه ها قطع شده و روی زمین می ریزند . برای اینکه رطوبت علوفه به 25% برسد، مدتی باید در معرض هوا و نور خورشید قرار گیرد ( بسته به دمای محیط ) . به همین دلیل به وسیله دستگاهی بنام ردیف کن ( Rake) علوفه برداشت شده را در ردیف ها قرار می دهند . چند بار (3 یا 4 بار ) به کمک ردیف کن، ردیف های علوفه زیر و رو می شود تا هوا به خوبی به درون علوفه وارد شده و بهتر خشک شود ( از گندیدگی نیز ممانعت به عمل می آید). پس از خشک شدن علوفه از دستگاهی بنام عدل بند (Baler) استفاده شده و علوفه خشک شده را عدل بندی ( بسته بندی ) می نمایند. ( به بسته های پنبه نیز عدل می گویند. هر عدل پنبه حدود 25 کیلوگرم می باشد) با عدل بندی علوفه ، حمل و نقل و نگهداری علوفه آسان خواهد شد.
گیاهان غده ای
در روش سنتی از بیل و نیروی انسانی استفاده می شود و غده ها و یا ریشه ها از زیر خاک خارج می گردند. در مورد چغندر قند پس از خروج ریشه از خاک، سر ( قسمت هوایی ) و ته ( انتهای ریشه ) را جدا می نمایند، زیرا این قسمت ها از قند کمی برخوردارند و با تنفس خود باعث هدر روی قند ریشه می شوند. برای برداشت صنعتی چغندر قند، ابتدا با ماشین سر زن ، قسمت های هوایی را از بین برده ( سرزنی ) و سپس با ماشین چغندر کن ریشه ها را از خاک خارج می نمایند. اخیراً انواع خاصی کمباین ساخته شده است که عملیات سر زنی ، خروج ریشه ها از داخل خاک ، ردیف کن ریشه ها، جمع کردن و بارگیری را توأم با هم انجام می دهد. در روش صنعتی از ماشین آلات مخصوص برداشت سیب زمینی برای برداشت سیب زمینی استفاده می شود . این ماشین کل خاک سطحی را تا عمق حضور غده بهم می زند و غده ها را به روی خاک منتقل می نماید. از این رو قبل از برداشت ، آب را قطع کرده و برگ ها و قسمت های هوایی را به وسیله ی مواد شیمیایی می خشکانند تا در برداشت مشکل ساز نشوند.
برداشت غلات
خرمن کوبی (Threshing) جداسازی دانه از سنبله و کاه است. در گندم و چاودار کاه و کلش به سادگی از دانه جدا می شوند. در جو فقط ریشک ها از دانه جدا شده و پوشش دانه بطور محکم به دانه چسبیده و جدا نمی شود. در یولاف هر دانه به وسیله پوششی احاطه شده که بطور نسبتاً ساده به وسیله فرآیند غلتاندن ، به منظور تولید آرد یولاف ، جدا می شود. در حال حاضر واریته های لخت و بدون پوشش یولاف تولید شده اند که نیازی به خرمن کوبی برای جدا کردن پوسته بذر ندارند . اکثر غلات را می توان با استفاده از کمباین برداشت کرد. فقط تعدادی از گیاهان بطور مرسوم با دروگر (binder) برداشت می شوند مخصوصاً در جایی که کاه گیاه مثلاً برای پوشش دیوارها مورد نیاز باشد . و برخی از آن ها نیز بطور سبز برای تهیه سیلو برداشت می شوند. اگر کشت منطقه به گونه ای باشد که واریته های زودرس و دیررس از جو و گندم موجود باشد تا برداشت با جوی پاییزه شروع شود و به دنبال آن گندم پاییزه و جوی بهاره برداشت شوند، برداشت غلات به طور کارآمدتری انجام خواهد شد . گندم بهاره نیز آخرین گیاهی است که برداشت می شود. کنترل مناسب علف های هرز برای کاهش زوائد تازه و آبدار و اجتناب از ورس نیز بسیار مهم است که باعث می شود عملیات کمباین ساده تر انجام شده و به عدم یا میزان کمی عملیات خشک کردن بذر مورد نیاز باشد . عملیات برداشت بایستی در زمان مناسب انجام پذیرد و تأخیر در آن منجر به کاهش کیفیت دانه ( در بدترین حالت جوانه زنی بذر در هوای مرطوب ) و ریزش بذر می شود. برداشت دیر برای کاهش افت دانه تا حدود 10 تا 20 کیلوگرم در هکتار به صرفه نخواهد بود چون افت ناشی از ریزش با تأخیر برداشت بیشتر خواهد بود. زمان برداشت وابسته هدسطح برداشت ، نوع غله ، کیفیت مورد نیاز، ظرفیت کمباین و خشک کردن بذر ، نیروی کارگری، استفاده از خشک کننده های گیاهی و شرایط آب و هوایی منطقه می باشد.
برداشت آفتابگردان
قسمت اعظم وزن خشک دانه ها طی 2 الی 3 هفته آخر دوره رسیدگی انجام می پذیرد. رسیدگی از خارج طبق آغاز و به سمت داخل ادامه می یابد. برداشت زود هنگام باعث کاهش عملکرد و برداشت دیر هنگام موجب ریزش دانه ها و خسارت توسط پرندگان ( گنجشک ) خواهد شد. در زمان برداشت پشت طبق ها باید به رنگ زرد مایل به قهوه ای در آمده باشد و برگ های کناری طبق قهوه ای رنگ شده باشند.
در روش مکانیزه 7 تا 15 روز قبل از برداشت ، با استفاده از علف کش گراماسون باعث ریزش ، برگ های آفتابگردان را می شوند. بدین تریب برداشت طبق ها ارقام قد کوتاه با کمباین غلات با کمی تغییر در کمباین غلات به راحتی انجام می گیرد. هر چه قدر دوران رسیدگی دانه با هوای خنک روبرو گردد درصد اسید چرب غیر اشباع لینولئیک در روغن افزایش و بر ارزش غذایی آن افزوده می گردد. هر چه درصداسیدهای چرب غیر اشباع پیدا کنند، ضریب یدی افزایش و پایداری روغن کاهش خواهد یافت.
در شرایط برداشت مکانیزه از ارقام چند طبق و تراکم بوته زیاد استفاده می شود . زیراتراکم بالا موجب کوچکتر شدن طبق ها ، خشک شدن سریع و برداشت آسان تر و یکنواختی در رسیدن خواهد شد . در برداشت دستی از ارقام تک طبق و تراکم پایین استفاده می شود زیرا این عمل باعث بزرگتر شدن طبق و برداشت آسان تر طبق ها می شود. در این روش جهت کاشت باید شمالی جنوبی باشد تا در زمان برداشت طبق ها روبه شرق آویزان شوند، زیرا طبق ها تا قبل از گرده افشانی قابلیت آفتابگرایی دارند و طبق ها در ابتدای تشکیل شدن با حرکت خورشید در آسمان ، از شرق به غرب حرکت می کنند.
برداشت سویا
هنگامی که نیام ها زرد و خشک شده اند و اکثر برگ ها ریخته اند اقدام به برداشت می کنیم. از کمباین غلات به شرط آن که بوته ها از ارتفاع متوسط تا بلند برخوردار بوده و شاخه های جانبی کم و نیام های تشکیل شده در سطح بالاتری از خاک قرار داشته باشند می توان استفاده کرد. در زمان برداشت رطوبت دانه باید به کمتر از 20% رسیده باشد. توصیه شده در ارقام حساس به ریزش، برداشت قبل از خشک و شکننده شدن غلاف ها صورت گیرد. جهت جلوگیری از ریزش بهتر است در ساعات اولیه صبح یا ساعت خنک شبانه روز که شبنم وجود دارد، برداشت انجام شود. کاه و مواد باقی مانده از سویا به علت وجود مواد غذایی با ارزش بالا ، نیتروژن به خاک باز می گردانند. خرمن کوبی سویا در رطوبت 15% انجام می شود و برای انبار داری رطوبت دانه 12% مناسب است.
برداشت کنجد
کنجد را زمانی برداشت می کنند که دانه ها در کپسول های پایینی رسیده باشد ، و در این مرحله برگ ها ریزش یافته ولی کپسول های بالایی هنوز سبز می باشند.
3 نکته در برداشت مهم می باشد:
1- رسیدگی یکنواخت نیست.
2- کپسول های اغلب باز شده و دانه ها پیرامون گیاه پراکنده می شوند.
3- قبل از رسیدن کامل کپسول، برداشت انجام می شود.
برداشت کلزا
تشخیص زمان برداشت کلزا هنگامی است که ساقه ها و غلاف ها زرد رنگ شده و دانه ها به رنگ بسیار تیره در آیند و میزان رطوبت آنها 15% باشد. تأخیر در برداشت موجب ریزش می شود. برداشت زود هنگام ، عملکرد و کیفیت را چه از نظر بذور و چه از نظر درصد روغن کاهش می دهد. بذور نارس، کوچک و کلروفیل دار بوده و روغن از نظر کمی و کیفی نامطلوب خواهد بود. ارقام دارای ریزش را با داس یا دروگر و ارقام فاقد ریزش را با کمباین غلات برداشت می کنند. در برداشت مکانیزه ساقه های ضخیم بهتر از ساقه های باریک می باشند، زیرا در ساقه های ضخیم رشد ، گل دهی و رسیدگی یکنواخت می باشد.
برداشت چغندر
مناسب ترین تراکم برای چغندر 8 تا 10 بوته در متر مربع است . در شرایط مساعد مانند: بذر موتوژرم، بستر مناسب بذر ، رطوبت مناسب و ... تراکم را کم می گیرند. در شرایط نامساعد تراکم را زیاد می گیرند و سپس عمل تنک کردن انجام می شود تنک کردن در مرحله 2 تا 4 برگی قبل از 6 برگی شدن انجام می شود. در ابتدای زندگی گیاه میزان آب کم و فواصل آبیاری را زیاد می کنند و با بالا رفتن حرارت میزان آب زیاد و فواصل آبیاری را زیاد می کنند و با بالارفتن حرارت میزان آب زیاد و فواصل آبیاری را کمتر در نظر می گیرند. در اواخر فصل رشد به فواصل آبیاری باید افزوده شود. آبیاری بارانی باعث کاهش غلظت قند و کاهش کیفیت چغندر قند می شود. زمان برداشت هنگامی است که برگ های کناری شروع به قهوه ای شدن و برگ های میانی زرد باشند.
برداشت نیشکر
زرد شدن برگ ها و ساقه و عدم رشد گیاه نشان دهنده زمان برداشت است. رسیدگی در زمین های خشک زودتر از مرطوب صورت می گیرد. در خوزستان برداشت در اوایل پاییز صورت می گیرد. به علت حجم بالای کار 2 تا 4 ماه برداشت طول می کشد . علوفه نیشکر به علت سیلیس بالا نامرغوب است. برای تسهیل در برداشت از علف کش گراماکسون برای ریزش برگ ها استفاده می شود. پس از آنکه قند با عصاره ( شیره خام ) موجود در ساقه نیشکر در کارخانه استخراج گردید باقیمانده مواد سلولزی ساقه آن باگاس (Bagass) یا تفاله نام دارد. باقیمانده شربت غلیظ شده نیشکر که امکان استخراج مواد قندی از آن وجود ندارد را ملاس نامند.
ملاس در اصل شربت حاصل از ساکارز کریستالیزه نشده را شامل می شود. از ملاس برای تهیه الکل صنعتی، مواد پروتئینی اسید استیک، استون، کود و خوراک دام استفاده می شود.
برعکس چغندرقند، ارتفاع از سطح دریا بر روی عملکرد نیشکر اندکی تأثیر دارد.
برخلاف چغندر قند، روزهای آفتابی و شب های گرم شرایط مناسبی برای رشد نیشکر می باشد. البته گرمای بیشتر از 45 درجه سانتیگراد موجب باززدگی و سوختگی گیاه می شود.
وجود گرد و غبار محلی مانع از رسیدن نور خورشید به گیاه نور دوست نیشکر شده و عامل محدود کننده برای تولید قند به حساب می آید.
نیشکر گیاهی C4 بوده و چغندر قند گیاهی C3 است.
در زراعت دیم نیشکر سعی می شود از ارقامی که گسترش ریشه آن ها سریع است، استفاده شود.
برداشت سیب زمینی
افزایش وزن غده سیب زمینی تا زرد شدن برگ ها، به خصوص برگ های پایینی، ادامه دارد اما بعد از آن مرحله ( زرد شدن برگ ها ) در صورت عدم برداشت، وزن غده ( به علت افزایش تنفس ) نقصان می یابد. بهترین زمان برداشت سیب زمینی هنگامی است که 25 تا 50 درصد برگ ها زرد شده باشد. در مناطق سردسیر، اواخر فصل رشد شاهد زرد شدن برگ ها خواهیم بود و این نشانه موسم برداشت است. ولی در نواحی گرمسیر به علت رشد رویشی بیشتر ، زرد شدن برگ کمتر مشهود است. با بررسی غدد می توان زمان برداشت را مشخص کرد ، برداشت قبل از شروع رشد ثانویه غدد انجام می شود. هر بوته بین 5 تا 15 غده تولید می کند. هر چه درجه حرارت محیط در هنگام برداشت بیشتر باشد درصد شکستگی غده ها کاهش می یابد. حدوداً 20 روز قبل از برداشت ، اندام هوایی را از بین می برند که سبب رسیدگی زودتر و افزایش ضخامت پوسته غده و افزایش قدرت انبارداری می شود.
از ماده شیمیایی آرسنیت سدیم به میزان 8 تا 10 کیلوگرم در هکتار 2 هفته قبل از برداشت استفاده می شود تا برگ های گیاه ریخته و برداشت آسان تر گردد. همچنین از جوانه زنی غدد در انبار ممانعت به عمل می آورد. این روش برای برداشت سنتی نامطلوب است، زیرا برداشت با بیل صورت می گیرد، از این رو وقتی قسمت های هوایی حذف شده باشند، محل غده نامعلوم بوده و ممکن است با بیل غدد را زخمی نماییم و کیفیت آنها را کاهش دهیم. در روش مکانیزه با خیش خاک را می شکافند و غده ها به روی خاک می آید. کارگر غده ها را جمع کرده و وارد کامیون ها می کنند.
برداشت یونجه
یونجه بعد از هر برداشت، رشد مجدد خود را سریع آغاز می کند، ولی ذخیره کردن هیدرات کربن در گیاه ( طوقه و ریشه ) به کندی انجام می شود. بنابرین اگر یونجه زود به زود برداشت شود، ضعیف شده و متعاقباً علف های هرز بر آن غلبه می کنند. هنگامی که گیاه یونجه وارد زمستان سخت می شود باید به اندازه کافی هیدرات کربن در خود ذخیره داشته باشد، بنابراین بهتر است آخرین برداشت سال ، حداقل یک ماه قبل از فرارسیدن سرمای سخت انجام گیرد. هر چه گیاه زودتر برداشت شود کیفیت و خوش خوراکی آن بالاتر است، ولی برداشت زود ، اولاً باعث ضعیف شدن گیاه و تنک شدن مزرعه شده، ثانیاً باعث غلبه علف هرز بر گیاه می شود.
بهترین زمان برداشت یونجه برای علوفه 10 تا 25 درصد گل دهی می باشد، زیرا در این زمان هم کیفیت پروتئین علوفه بالا است و هم یونجه پس از برداشت می تواند به خوبی رشد کند. (معمولاً 10 درصد گل دهی ). هرگاه به علتی یونجه ضعیف شده و یا با مشکلی روبه رو شده باشد، برداشت باید در اواخر گل دهی انجام شود. با توجه به شرایط آب و هوایی 3 تا 12 چین در سال می توان برداشت کرد و به طور متوسط یونجه 16 تا 20 تن در هکتار در هر سال علوفه خشک تولید می کند. اصولاً هر چه تعداد چین بیشتر باشد مواد خشبی کاهش می یابد. بنابراین در شرایط کلی چین سوم و چهارم بهترین و مناسب ترین چین بوده ولی در ایران چین دوم و سوم و سال دوم و سوم برداشت بسیار عالی است. در چین اول به خاطر وجود علف های هرز مقدار پروتئین کم می شود. اگر تعداد چین برداشتی از حد معمولی بیشتر گردد، گیاه ضعیف شده و علف های هرز بر آن غلبه می کنند.
بذر گیری از یونجه
برای داشتن بذر خوب و خالص باید علف های هرز، آفات و بیماری ها در مزرعه یونجه به خوبی کنترل گردد و شرایط خاک ، بافت خاک و آبیاری مناسب باشد و گیاه در تراکم کم کشت گردد. برای بذر گیری فاصله ردیف ها را 60 تا 90 سانتیمتر می گیرند. جهت بذرگیری در مزرعه یونجه، باید حشرات گرده افشان به اندازه کافی وجود داشته باشند. بدین منظور 4 تا 8 کندوی زنبور عسل درهر هکتار برای گرده افشانی مناسب است. برای رسیدن بذور ، هوا باید گرم، خشک و آفتابی باشد. بنابراین در هر سال ، دومین چین را به بذر اختصاص می دهند. بدین منظور قبل از بذرگیری بهتر است چین قبلی را در پایان گل دهی برداشت کنیم. بهترین زمان برای برداشت هنگامی است که تا غلاف ها به رنگ قهوه ای در آمده باشند.
مواد برگ ریز ( Defoliate) مانند DNBP یا اندوتال را 5 تا 10 روز قبل از برداشت در مزرعه پخش کرده تا برگ ها ریخته و برداشت راحت تر انجام شود. در این حالت مقدار 400 تا 500 کیلوگرم بذر در هر هکتار تولید می شود. سرخرطومی، نماتد یونجه، سن، زنجیره سیب زمینی، شته نقطه دار یا خال دار یونجه از مهمترین آفات و لکه برگی، پژمردگی باکتریایی، پوسیدگی، ریشه از مهمترین بیماری هایی هستند که باعث صدمه شدید عملکرد بذر و علوفه می شوند.
برداشت شبدر
در شرایط دیم معمولاً 1 تا 2 چین و در شرایط فاریاب در خوزستان 5 تا 6 چین هم قابل برداشت است. علوفه آن برای دام ها بسیار خوش خوراک است. چین اول معمولاً آلوده به علف هرز می باشد. معمولاً در شبدر برسیم بهتر است که آخرین چین را به بذر گیری اختصاص دهند. در خوزستان اگر دما پایین نباشد، هر 25 تا 35 روز یکبار می توان یک چین برداشت کرد. شبدر برسیم در ارتفاع 10 تا 20 سانتیمتر برداشت می شود. درصد ماده خشک آن نسبت به یونجه کم است، و تهیه علوفه خشک آن مشکل می باشد، ولی به میزان زیادی به صورت علوفه سبز مصرف می شود و می توان در آن چرای متعادل هم انجام داد. در سال 50 تا 80 تن در هکتار علوفه سبز می دهد که درصد پروتئین علوفه آن 12 تا 14 درصد است. خوابیدگی ساقه و پاخوری کم طوقه به علت نازک بودن ساقه دو مشکل اساسی در شبدر مصری می باشد.
(وديگر به اميد مترسك هيچ زميني را زير كشت نخواهم بردچرا كه با چشمان خود ديده ام كه يك آسمان كلاغ زير چتر مترسك بارش باران را به ريشخند مي گرفتند...)
((سبحان بنداني ))
منابع و مأخذ
1- قربانی جاوید ، مجید . 1384 - زراعت ، اصلاح نباتات ، بیو تکنولوژی ( کتاب جامع ) . انتشارات دانش پژوهان فردا .
2- گیدانی ، عبد العلی و کریمی نژاد، ژاله . 1387 - خشکه کاری برنج ( نشریه ) . انتشارات ترویج خوزستان .
3- اعضاء هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی صفی آباد دزفول . 1386 - کاشت ، داشت و برداشت ذرت ( نشریه ) . حوزه ترویج و نظام بهره برداری خوزستان .
4- قدرتی ، غلامرضا و همکاران . 1386 - زراعت سویا در خوزستان ( نشریه ) . انتشارات حوزه ترویج و نظام بهره برداری .
5- شرفی ، حمید و حسین پور ، مصطفی . 1386 - راهنمای زراعت چغندر قند پاییزه ( نشریه ) . انتشارات حوزه ترویج و نظام بهره برداری خوزستان .
6- شیرانی راد ، امیر حسین و دهشیری ، عباس . 1381 - راهنمای کلزا ( کاشت ، داشت و برداشت ) . نشر آزمون کشاورزی.
7- اشرفی زاده ، سید رضا و همکاران . 1386 - کشت بدون شخم ( خاک ورزی حفاظتی ) . نشر حوزه ترویج و نظام بهره برداری خوزستان .
8- شرفی زاده ، مهران . 1384 - مشخصات زراعی و فنوتیپی ارقام اصلاح شده گندم و جو در استان خوزستان . انتشارات مرکز تحقیقات کشاورزی صفی آباد - دزفول .
9- رضوانی ، علی و همکاران . 1381 - راهنمای آفات ، بیماری ها و علف های هرز برنج . نشر آموزش کشاورزی .
10- کارشناسان ترویج خوزستان . 1386 - کاشت ، داشت و برداشت گندم در خوزستان . نشر ترویج نظام بهره برداری خوزستان .
11- دفتر تولید برنامه ها انتشارات فنی . 1374 - مجموعه اطلاعات کشاورزی ( جلد اول ) . نشر معاونت ترویج سازمان تحقیقات ، آموزش و ترویج کشاورزی .
12- قندی زاده ، رحیم و متین ، کاظم . 1377 - روش نمونه برداری خاک به منظور مصرف درست کود در مزارع و باغ های کشور . انتشارات فنی تولید رنامه های ترویج سازمان تحقیقات ، آموزش و ترویج کشاورزی .
13- گوشه محی الدین . 1383 - مصرف کودهای آلی در زراعت غلات استان خوزستان . انتشارات حوزه ترویج و نظام بهره برداری خوزستان .
14- شمسی ، حمید و بهرامیان ، گودرز . 1386 - تنظیمات بذر کارها . انتشارات ترویج و نظام بهره برداری خوزستان .
15- سلیم پور ، سعید و همکاران . 1386 - کودهای بیولوژیک . انتشارات ترویج و نظام بهره برداری .
16- سلیمی ، زهرا . تسطیح لیزری اراضی کشاورزی . انتشارات جهاد کشاورزی پارس آباد .
17- هدایتی پور ، ابوالفضل . کالیبراسیون انواع ماشین آلات کاشت کشاورزی . جهاد کشاورزی استان مرکزی .
18- نورمحمدی ، قربان و همکاران . 1376 - زراعت ، جلد اول ( غلات ) . انتشارات چمران اهواز .